Психогенетика тушунчаси

Психогенетика — бу фан соҳа сифатида инсоннинг психологик хусусиятлари, шахсий фазилатлари ва хулқ-атворининг ирсий омиллар (генлар) орқали авлоддан-авлодга ўтиши жараёнларини ўрганади. Психогенетикада асосий эътибор қуйидагиларга қаратилади:

•    шахсий хусусиятлар (масалан, темперамент, ақл салоҳияти, асаб тизими хусусиятлари);

•    ирсий омиллар ва муҳит таъсирининг ўзаро боғлиқлиги;

•    инсон хулқ-атворини шакллантиришда генетик мероснинг ўрни.

Психогенетика тадқиқотлари кўпинча эгизаклар устидаги кузатувлар, насаб дарахти таҳлили ва замонавий молекуляр генетика методлари орқали олиб борилади.

Психогенетиканинг асосий хулосалари

 Инсоннинг айрим хусусиятлари (масалан, темперамент, нейропсихологик хусусиятлар)да ирсийлик катта роль ўйнайди.

Шу билан бирга, муҳит (оилавий муҳит, таълим, тарбия, жамият таъсири) шахсий ривожланишда муҳим омил ҳисобланади.

 Ирсият ва муҳит биргаликда инсоннинг шахс сифатида шаклланишига таъсир қилади.



Ислом нуқтаи назаридан психогенетика

Исломда инсоннинг яратилиши, унинг табиати ва хулқ-атворини шакллантириш масалалари кенг муҳокама қилинган. Қуръон ва суннатда ирсийлик (насаб, насл) аҳамияти эътироф этилган бўлса-да, инсоннинг маъсулияти ва ихтиёри доимо алоҳида урғу билан таъкидланган.

Ирсийлик ҳақида Ислом таълимоти

•    Қуръон ва ҳадисларда наслнинг поклигини сақлаш, яхши наслдан авлод қолдириш ҳақида кўпгина ҳукм ва тавсиялар бор (масалан, никоҳда ҳамсуҳбат ва диндорликни эътиборга олиш тавсиялари).

•    Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам:

«Насабингизни яхшилаб танланглар, чунки қон (ирсият) ўз таъсирини кўрсатади» (Ибн Можа, Никоҳ китоби).

Бу ҳадисда ирсийликнинг инсон хулқи ва ахлоқига таъсири борлиги ишора қилинган.

Исломда муҳит ва тарбиянинг аҳамияти

Бироқ Ислом таълимотига кўра, инсоннинг феъл-атвори ва тақдири фақат ирсият билан белгиланиб қолмайди. Қуръон ва суннат инсоннинг ихтиёри, иродаси ва амаллари учун масъул эканлигини таъкидлайди. Масалан:

•    «Албатта, Аллоҳ бир қавм аҳволини ўзгартирмас, то улар ўзлари (қалбларида) бор нарсани ўзгартирмаслар» (Раъд сураси, 11-оят).

Бу оятда инсоннинг ўзини тузатиш ва ўзгариши унинг иродасига боғлиқ экани кўрсатилган.

Исломда психогенетикага муносабатнинг умумий жиҳатлари

Ирсийликни тан олади, лекин уни абсолютизация қилмайди. Ирсият феъл-атворга таъсир қилиши мумкин, лекин инсоннинг маъсулияти ва иродаси биринчи ўринда туради.

Муҳит ва тарбия устунлиги — Исломда тарбия ва атроф муҳитнинг шахс ривожланишига таъсири юқори баҳоланади.

Илмий тадқиқотлар мубоҳ, агар улар шариат чегараларидан чиқмаган бўлса ва инсоннинг масъулиятини инкор этмаса.

Психогенетика инсоннинг ирсий хусусиятлари ва хулқ-атвор шаклланиши ўртасидаги боғлиқликни ўрганса-да, Ислом нуқтаи назаридан инсонни фақат ирсийлик асосида баҳолаш тўғри эмас. Ислом инсоннинг иродаси, масъулияти ва тарбия орқали ўзини тузатиш имконияти борлигини таъкидлайди. Шу боисдан, психогенетиканинг маълум хулосалари Исломдаги ихтиёр, маъсулият ва адолат принциплари билан уйғун ҳолда қаралиши зарур.

Психогенетикани ўрганишнинг ҳукми Исломда

Исломда илм ўрганиш умумий маънода савобли, хатто фарз кифоя ҳисобланадиган амаллардан бири бўлиб, бу ҳақда Қуръон ва суннатда кўплаб далиллар бор. Масалан:

•    «Айтинг: «Биладиганлар билан билмаганлар тенг бўладими?» (Зумар сураси, 9-оят)

•    Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам:

«Илм талаб қилиш ҳар бир мусулмонга фарздир.» (Ибн Можа, Муқаддима, 17)

Психогенетика илмининг моҳияти ва мақсадига қараб ҳукми

Исломда бирор илмни ўрганишнинг ҳукми унинг мақсади ва натижасига боғлиқ:

 Агар психогенетика:

•    инсоннинг ирсий ва муҳит омилларини яхшироқ тушуниш;

•    инсонга тарбия беришда ёрдамчи бўлиш;

•    жамиятда ахлоқий, маънавий юксалишга хизмат қилиш мақсадида ўрганилса — мубоҳ ёки мустаҳаб ҳисобланади.

 Агар психогенетикадан:

•    инсонни ўз тақдири учун масъулиятсиз қилиб кўрсатиш;

•    «барча нарса фақат ирсийликка боғлиқ, инсоннинг иродаси йўқ» деган ғояларни тарқатиш;

•    ёки бидъат, зулм, ёмонлик мақсадларида фойдаланиш учун ўрганилса — ҳаром бўлиши мумкин.

Уламоларнинг умумий қоидаси

Ислом уламолари ҳар қандай илм ҳақида шундай қоида айтадилар:

«Унинг ўзида ёмонлик бўлмаса ва фойдаланиш мақсади ҳалол бўлса, илм ўрганиш мубоҳдир.»

 Психогенетикани ўрганишнинг ўзи ҳаром эмас, агар у инсоннинг манфаатига хизмат қилса ва Аллоҳнинг қонунларига зид ғоялар тарқатиш учун ишлатилмаса.

Ният ва амал қонунлар доирасида бўлиши шарт. Агар бу илмдан шариатга зид хулосалар чиқаришда ёки одамларни адаштиришда фойдаланилса — бу ҳаромга айланади.

Абу Муслим