Чумолилар ва уруғларнинг ўзаро муносабати: табиатдаги ажойиб мослашув

Табиатда мавжуд кўпгина организмлар ўзаро ҳамкорлик қилиш орқали ҳаётнинг барқарорлигини таъминлайдилар. Шундай ўзаро алоқалардан бири — чумолилар ва ўсимлик уруғлари ўртасидаги муносабатдир. Бу ҳолат биологияда "myrmecochory", яъни чумоли орқали уруғ тарқатиш деб аталади. Чумолилар, уруғларни йиғиб, ер остида сақлашлари орқали уларнинг тарқалишида муҳим ўрин тутади. Бироқ, баъзи тадқиқотлар шунга ишора қилмоқдаки, чумолиларнинг айрим ҳаракатлари уруғнинг ўсимталаш қобилиятига салбий таъсир кўрсатиши мумкин.

Чумолиларнинг уруғга нисбатан ҳаракатлари

Чумолилар кўпинча уруғларнинг ёғли қисми (элайосома) учун уларни ташийди. Элайосома — уруғга туташган, чумолиларни жалб этувчи озуқа моддасидир. Ушбу озуқа манбаи учун чумолилар уруғларни олиб кетиб, уларни махсус ер ости омборларига жойлаштиради. Кўп ҳолларда бундай ҳаракат уруғнинг ўсимталаши учун қулай муҳит яратади. Аммо баъзи ҳолатларда чумолилар уруғларнинг тўқимасига зарар етказади. Бундай зарар уруғнинг ички қисмига таъсир қилиб, унинг ўсиш қобилиятини пасайтиради.

Илмий тадқиқотлар

2018 йилда олимлар Тиагу Фернандес бошчилигида чумолиларнинг Мабеа фистулифера деган ўсимлик уруғларига қилган таъсири устида тадқиқот олиб боришди. Уларда чумолилар элайосомани ажратиб олиш ва баъзан уруғ тўқимасини ҳам бузиш орқали унинг ўсимталаш қобилиятини камайтираётгани аниқланди. Ушбу тадқиқот чумолиларнинг баъзи ҳолатларда уруғга салбий таъсир кўрсата олишини илмий жиҳатдан исботлади.

Кашнич уруғи ҳақидаги кузатувлар

Интернетда кенг тарқалган маълумотларга кўра, чумолилар баъзан кашнич уруғини тўртга бўлиб ташлашади. Олимлар бундай ҳаракатни кузатиб, ҳайратда қолишган. Чунки кашнич уруғи иккига бўлинганда ҳам ўсиш қобилиятини сақлаб қолар экан, аммо тўртга бўлинса, у ўсмайди. Бу маълумот ҳозирча расмий илмий тадқиқотлар билан тасдиқланмаган, лекин халқ орасида фольклор ва ижтимоий кузатув сифатида кенг тарқалган.

Қуръоний ишора

Бу каби ажойиб мослашувлар ҳақида фикр юритар эканмиз, Қуръон каримдаги Тоҳа сурасининг 50-ояти эсга тушади:

«Парвардигоримиз барча нарсага ўз ҳилқатини – шаклини ато этиб, сўнгра (уни) тўғри йўлга солиб қўйган зотдир». (Тоҳа сураси, 50-оят)

Бу оят барча махлуқот — ҳатто чумоли каби кичик жонзотлар ҳам — ўз вазифаси ва ҳикмати билан яратилганини англатади. Чумолиларнинг уруғни қандай сақлаш кераклигини “билиши” — Аллоҳнинг табиатда жорий қилган ҳикматли тизимидандир.

Хуллас, чумолилар ва уруғлар ўртасидаги муносабат фақат уларнинг озуқа муносабати эмас, балки табиатдаги ўзаро ҳамкорлик, мослашув ва балансли экосистема намунасидир. Илмий тадқиқотлар кўрсатадики, бу жараён баъзида уруғ учун ижобий, баъзида эса салбий бўлиши мумкин. Аммо ҳар қандай ҳолатда, бу жараён Аллоҳнинг мукаммал қонуниятлари асосида бошқарилади. Чумолиларга “уруғни қандай парчалаш керак”лигини ўргатган зот — Аллоҳнинг ўзи экани аён бўлади, Аллоҳу акбар!

Манбалар рўйхати

Илмий мақолалар ва тадқиқотлар:

1. Fernandes, T. V., et al. (2018).

Seed manipulation by ants: Disentangling the effects of ant behaviours on seed germination.

Ecological Entomology.

DOI: 10.1111/een.12619

2. Leal, I. R., Wirth, R., & Tabarelli, M. (2007).

Seed dispersal by ants in the semi-arid Caatinga of north-east Brazil.

Annals of Botany, 99(5), 885–894.

DOI: 10.1093/aob/mcl293

3. Lengyel, S., Gove, A. D., Latimer, A. M., Majer, J. D., & Dunn, R. R. (2009).

Ants sow the seeds of global diversification in flowering plants.

PLoS ONE, 4(5): e5480.

DOI: 10.1371/journal.pone.0005480

4. Culver, D. C., & Beattie, A. J. (1978).

Myremecochory in Viola: Dynamics of seed-ant interactions in some West Virginia species.

Ecology, 59(4), 709–718.

URL: https://www.jstor.org/stable/1938770

5. Giladi, I. (2006).

Choosing benefits or partners: A review of the evidence for the evolution of myrmecochory.

Oikos, 112(3), 481–492.

DOI: 10.1111/j.0030-1299.2006.14258.x

Энциклопедик ва маълумот порталлари:

6. Wikipedia – Myrmecochory

https://en.wikipedia.org/wiki/Myrmecochory

7. AntWiki – Seed Dispersal

https://www.antwiki.org/wiki/Seed_Dispersal

8. Encyclopedia of Life (EOL) – Formicidae interactions

https://eol.org/pages/103/articles

Қуръон ва исломий маърифий манбалар:

9. Қуръон Карим – Тоҳа сураси, 50-оят

“Парвардигоримиз барча нарсага ўз хўлқини бериб, сўнгра унга тўғри йўл кўрсатгувчи зотдир.”

Tafsir al-Jalalayn, Tafsir Ibn Kathir — Тоҳа сураси шарҳларида Аллоҳнинг махлуқотларга фитрий илҳом бериш хусусида.

Блоглар ва оммавий тарқалган кузатувлар:

11. Medium.com — “Why ants break coriander seeds”, муаллифи кўрсатилмаган, лекин анча машҳур қисқа эссе.

https://medium.com (аниқ мақола номи ўзгариши мумкин)

12. Reddit – r/askscience, муҳокамаларда “ant behavior on seeds” мавзусида кузатувлар.

https://www.reddit.com/r/askscience