1-рубои:

Қалбингда умид уфқидан нур кетмасин,

Ҳар тун келса, эрта тонгсиз турмасин.

Ёмонлик қилганга надомат йўқдир,

Яхшилик қилган ҳам ажр кўрмасин.

Таҳлил:

Бу рубоийда ҳаётдаги яхшилик ва ёмонлик қилганлар тақдири бир хил, дея зоҳир қилинади. Яъни, инсоннинг иродасига қараб жазо ва мукофот бўлмаслиги каби тушунча Жабарийликка яқин.

Жабарийлик ақидасида инсон ихтиёрсиз – барча иш Аллоҳ томонидан тайинланган, банда ўз амалига масъул эмас.

 

2-рубои:

Ёлғизлигимдан мен ҳеч ҳам қийналман,

Тақдирни ўйлаб, ҳазин юрак алдаман.

Нега мен юборилдим, қаерга кетаман —

Ким сўраса, ўзим билмай жавоб берман.

Таҳлил:

Бу рубоийда инсоннинг мабдаъ (келиб чиқиш) ва маод (қайтиш) ҳақидаги ноаниқлик, "ўзим ҳам билмайман" деган иборалар — унинг экзистенциал шубҳалари ва тақдирга бўйсунган ҳолатини ифодалайди.

Бу ҳам жабарий тушунчага яқин — яъни инсон ўз йўлини билмас, у фақат тайин қилинган тақдирга юради.

3-рубои:

Алам билан тўлди юрагим ичи,

Ёмонлик-яхшилик мендан ўтмади.

Эгалар қилган тақдирдан нима манфаъ,

Аҳволим битгандан ўзгармади.

Таҳлил:

Бу ерда "яхшилик қилдим, ёмонликдан юрдим, лекин тақдир ўзгармади" деган мазмунда бир бекорчилик ҳисси бор. Бу ҳам Жабарий ақидаси билан боғлиқ — инсон ҳаракат қилса ҳам, натижа Аллоҳ ёки тақдир ихтиёрида. Инсон ўз амалини ўзгартиролмайди.

4-рубои:

Азалдан лойимни қорганда худо 

Биларди феълимдан не бўлур пайдо. 

Ҳукмидан ташқари эмас гуноҳим 

Хўш, нечун маҳшарда беради жазо? 

 Жабарийликнинг қисқача таърифи:

•    Жабарийлик — ақидалардаги бир оқим бўлиб, инсон ихтиёрсиз, ҳамма иш Аллоҳ томонидан белгиланган, деб ишонилади.

•    Бу оқим Қадария (ихтиёрни тан олганлар)га тескари.

•    Ислом ақидаси эса ихтиёрни ҳам, тақдирни ҳам бир вақтда тан олади: инсон қилган амаллари учун жавобгар, лекин Аллоҳ ҳар бир нарсани билиб ва ирода қилиб туради.



Хуллас:

•    Умар Хайёмнинг кўплаб рубоийларида тақдир ва ихтиёр мавзусидаги фикрлар Жабарийликка мойил фикрлар эканини кўрсатади.

•    У инсоннинг иродасига эмас, тақдирнинг "муҳрланганлиги"га ишонишга мойил.

•    Аммо у Жабарийликни фиқҳий ёки каломий равишда эмас, шеърий-символик ва фалсафий ифодада тасвирлайди.

•    Умар Хайём аниқ Жабарий деб аниқланмаса-да, унинг ақидавий қарашлари жабарий фалсафага яқин, буни унинг рубоийларидан билиб олиш мумкин.

Тақдир ва Ихтиёр масаласида Жабарийлик ва Тўғри ақиданинг фарқи

Тақдир масаласи Ислом ақидасининг энг нозик ва энг муҳими саналади. Бу масалада турли оқимлар турлича йўналишни эгаллаган бўлиб, шулардан бири — Жабарийлик оқимидир. Унинг таълимоти Ислом уламолари томонидан ботил деб баҳоланган. Бу ерда Жабарийликнинг асосий нуқтаи назарлари билан тўғри ақидани, яъни Аҳли сунна вал жамоанинг эътиқодини солиштириб ўрганамиз.

Жабарийлик ақидаси

Жабарийлар, инсон бу дунёда ҳеч қандай ихтиёрга эга эмас, деб эътиқод қиладилар. Уларга кўра, банда ўз амалларини танлашда ҳам, бажаришда ҳам ҳеч нарсага қодир эмас; фақат Аллоҳ томонидан унга тайинланган ҳаракатлар амалга оширилади. Инсон, уларнинг таъбири билан айтганда, қуғирчоқ ёки шамолга учган барг сингари – фақат ҳаракат қилади, лекин ирода қилмайди.

Бу эътиқодга кўра, инсон яхшилик қилса ҳам, ёмонлик қилса ҳам у бунда ихтиёрий эмас ва шунинг учун у қилган ишига жавобгар ҳам бўлмайди. Бу эса гуноҳ ва савоб, жарима ва мукофот, амр ва наҳий тушунчаларини маъносиз қилиб қўяди.

Аҳли сунна вал жамоа ақидаси

Аҳли сунна вал жамоа эътиқодига кўра, барча нарса Аллоҳнинг илм, ирода ва қудрати ила вужудга келади. Аллоҳ ҳар бир нарсани олдиндан билиб, тақдир қилиб қўйган. Бироқ бу, инсонда ирода ва танлаш имкони йўқ дегани эмас. Аксинча, инсонда ихтиёр бор — у хоҳлайди, ният қилади, қарор чиқаради ва амал қилади. Аммо унинг қилаётган ишлари ҳам Аллоҳнинг қудрати ила амалга ошади.

Бу эътиқодда инсон ҳам Аллоҳнинг хоҳишига муҳтож, ҳам ўз иродаси билан иш қилади. Шунинг учун у қилган амали учун жавобгар саналади. Агар у яхшилик қилса, ажр олади; ёмонлик қилса, жазо кўради. Бу адолатнинг асосидир.

Қуръон ва суннатдаги далиллар

Қуръонда:

«Ким яхши амал қилса, ўз нафси учун; ким ёмонлик қилса ҳам ўз нафсига қарши қилади.» (Жосия сураси, 15-оят)

Бу оятдан аёнки, инсон қилган амали учун масъул ҳисобланади.

Яна бир оятда: «Биз унга икки йўлни кўрсатдик.» (Балад сураси, 10-оят)

Яъни Аллоҳ инсонга тўғри ва нотўғри йўлни кўрсатди, энди у танлашда ихтиёрли.

Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳам қуйидагиларни айтганлар:

«Ҳар бир нарса тақдир қилинган. Аммо сиз ҳаракат қилинг, ҳар ким учун ўз йўли осон қилинади.» (Саҳиҳ Муслим)

Бу ҳадис инсонда ирода борлигини, лекин барча иш Аллоҳнинг илми ва хоҳиши ила бўлишини баён қилади.

Хуллас, жабарийлик инсоннинг ихтиёрий ҳаракатини инкор этади, уни бутунлай мажбур деб ҳисоблайди. Бу эса инсонни жавобгарликдан озод қилади, ҳукм ва адолатни маъносиз қилади. Аҳли сунна вал жамоа эса инсоннинг иродасини тан олади, лекин унинг иродаси ҳам Аллоҳнинг қудрати билан вужудга келади, деб эътиқод қилади.

Шунинг учун тўғри ақида — Аҳли сунна вал жамоа эътиқоди — инсонни ҳам иродали, ҳам масъул деб тан олади. Бу эса Исломнинг комил ва мувозанатли ақидаси эканини кўрсатади.

Абу Муслим

(профессор)