Ғарб файласуфлари ва насронийлик: танқид, инкор ва Исломга қаратилган изланишлар

Насронийлик (христианлик) Ғарб маданияти ва фикрий анъаналарининг юзасидан мустаҳкам таъсир кўрсатган энг катта динлардан биридир. Бироқ, бу диннинг тарихий ва ақиданий асослари Ғарб файласуфлари томонидан турли даврларда танқид қилинган. Улар айниқса насронийликдаги учлик (Тринити) ақидаси — яъни “Ота Худо, Ўғил Худо ва Муқаддас Руҳ” тушунчасини ақлий ва мантиқий асосдан маҳрум деб баҳолаганлар.

1. Насроний учлик ақидаси ва унинг танқиди

Насронийликдаги учлик ақидасига кўра, Худо уч "шахс"да мавжуд: Ота, Ўғил (Исони назарда тутади) ва Муқаддас Руҳ. Бу ақида ҳеч бир ақлий асосга суянмайдиган, фақат "имон"га талаб қиладиган тизим сифатида тан олинади. Бу эса Исломдаги соф тавҳид (яхлит Ягона Худо) тушунчасига тўла зиддир.

Яъни Ислом таълимотига кўра, Аллоҳ ягона ва унга ҳеч бир шерик йўқ (Қуръон: Ихлос сураси, 1–4-оятлар). Шу нуқтаи назардан Ғарб файласуфлари, айниқса янги давр фалсафасида фикр юритганлар, насронийликдаги мутаноқизликларни зоҳир қилганлар.

2. Ғарб файласуфларининг танқидий ёндашувлари

• Бенедикт Спиноза (1632–1677) — насронийликдаги муқаддас китобларни таҳлил қилиб, уларнинг кўп қисми одамлар томонидан тузилганини таъкидлаган. У "Қудратли Худо" тушунчасини табиатнинг ўзи билан тенглаштирган ва Учлик ақидасини инкор қилган.

• Иммануил Кант (1724–1804) — насроний ақидавий доктриналарни ақл асосида баҳолашга уринган. Унинг “Диний диндаги холис ақл чегарасида” номли асарида у эътиқод эмас, балки ахлоқий қонун (Categorical Imperative)ни биринчи ўринга қўйган. Учлик ақидасини мантиқан асослаб бўлмаслигини кўрсатган.

• Фридрих Ницше (1844–1900) — у "Худо ўлди" деган шиори билан машҳур. У насронийликни заифлик, руҳий бўйсунув ва ҳақиқий ҳаётдан юз ўгириш деб баҳолаган. Унингча, бу дин инсоннинг табиий кучини йўқ қилувчи ифода эди.

• Бертран Рассел (1872–1970) — “Мен нима учун насроний эмасман” (Why I am not a Christian) асарида учлик ақидасини ва Исо (а.с.)нинг илоҳийлиги ақидасини қатъий рад этади. У насронийликнинг муқаддас китоблари, тарихий далиллар ва мантиқ билан зид эканини кўрсатади.

3. Танқид сабаблари: Тушунарсизлик ва таълимий мос келмаслик

Ғарб файласуфлари Учлик ақидасини ақлий жиҳатдан тушунарсиз ва мантиққа зид деб топганлар. Улар Худони учга бўлиш, бир вақтда "бир ҳам, уч ҳам" дейиш каби фикрларни қўллаб-қувватлаш имкони йўқлигини таъкидлашган.

Шунингдек, Исо алайҳиссаломни "Худо" деб эътиқод қилиш ҳам уларга кўра, тарихий ва мантиқий асосдан йироқ. Уларнинг баъзилари Исо алайҳиссаломни мутақаддим пайғамбарлар сингари буюк инсон деб қабул қилган.

4. Ислом ва тавҳиднинг афзаллиги

Ислом динининг ақидалари соф тавҳидга асосланган: Аллоҳ бор ва ягона, туғмаган ва туғилмаган, Унга ҳеч нарса тенг эмас (Ихлос сураси). Бу ақида мустаҳкам, содда ва ақлга мос келади.

Ғарб файласуфлари ичида Ислом ҳақида тўлиқ маълумотга эга бўлмаганлар ҳам кўп бўлган. Улар асосан насронийликнинг мураккаб ва зиддиятли таълимотидан чарчаган ҳолда диний эзгуликни ақл, ахлоқ ва табиий қонунларда излашган.

5. Уларнинг китобларини ўқиш фойдадан холи эмас

Ғарб файласуфларининг диний ақидаларга қилган танқиди бизга муҳим хулосалар беришга ёрдам беради:

• Динни мантиқ ва ақл асосида баҳолаш қобилиятини оширади.

• Ислом ақидасининг яхлитлиги ва ҳақлигини англашда замин яратади.

• Диний даъволарнинг таҳлил қилинишига ёрдам беради.

• Насронийлик ва Ислом ўртасидаги асосий фарқларни очиб беради.

Ғарб файласуфлари ўз даврларида ҳукмрон бўлган насроний таълимотни танқид қилар эканлар, уларнинг фикрлари Исломдаги соф тавҳидга яқин тушунчаларни ифода этган. Улар "Ота, Ўғил ва Рух" каби ақлдан йироқ ақидаларни қабул қилмасликлари орқали инсон тафаккурида илоҳий яхлитликка интилганлар. Ҳар қанча Ислом ҳақида тўлиқ маълумотга эга бўлмасалар-да, уларнинг танқидлари кўп жиҳатдан ҳақиқатни излаш руҳида бўлган. Уларнинг асарларини ўрганиш бизга ҳам Ислом ҳақидаги ақл ва ваҳий уйғунлигини янада чуқурроқ англаш имконини беради.