Гренландия бўйича музокаралар барбод бўлди, деб ОАВ ва экспертлар трансатлантик муносабатлардаги сўнгги драматик бурилишни изоҳламоқда.
«Кавказ-Центр» АҚШ ва НАТОдаги европалик иттифоқчилари ўртасида кучайиб бораётган ихтилофларни таҳлил қилади ва можаронинг асосий жиҳатлари, унинг тарихий контексти ҳамда глобал хавфсизлик учун эҳтимолий оқибатларини кўриб чиқади.
Воқеалар фони: АҚШнинг Гренландияга қизиқишининг қайта жонланиши
Гренландияни Қўшма Штатлар томонидан сотиб олиш ғояси янгилик эмас. Яна 2019 йилда, Дональд Трамп президент бўлган пайтда, у Даниядан оролни сотиб олишга қизиқиш билдирган эди ва буни АҚШ миллий хавфсизлиги учун Арктиканинг стратегик аҳамияти билан изоҳлаган.
Гренландия — дунёдаги энг катта орол бўлиб, улкан фойдали қазилма захираларига (камёб ер металлари, нефть, газ) эга, шунингдек арктик йўлларни назорат қилишда муҳим геостратегик жойлашувга эга. Иқлим ўзгариши ва музликларнинг эрий бошлаши даврида у жуда жозибали ҳудуд ҳисобланади.
Ўша пайтда Трампнинг таклифи Копенгагенда масхара билан кутиб олинган эди, аммо 2026 йилга келиб бу мавзу яна долзарблик касб этди.
Трамп маъмуриятининг Гренландияга эҳтимолий даъволари ҳақидаги баёнотлари Европада дарҳол реакция уйғотди. Вашингтонда Дания ва Гренландия ташқи ишлар вазирлари билан, бир томондан, АҚШ вице-президенти Ж. Д. Вэнс ва давлат котиби Марко Рубио ўртасида бўлиб ўтган музокаралар муваффақиятсиз якунланди.
Муроса топилмади, бу эса Европа пойтахтларининг Вашингтоннинг якка томонлама ҳаракатларидан хавотирини кучайтирди.
Европанинг ҳарбий жавоби тафсилотлари
НАТОга аъзо бир неча давлатлар оролга “разведка ва хавфсизликни қўллаб-қувватлаш” мақсадида қўшин юборишга қарор қилди — бу қадам Дания томонидан мувофиқлаштирилди ва АҚШ билан келишилмади.
Гарчи оролга юборилган аскарлар сони рамзий характерга эга бўлса-да, Трампнинг Гренландияни эгаллаб олиш таҳдидларига жавоб сифатида бундай қарор қабул қилинганининг ўзи Ғарб альянсида жиддий бўлиниш мавжудлигини кўрсатади.
Германия: 13 нафар аскар юборади. Бу 15–17 январ кунлари денгиз хавфсизлигини кузатишга қаратилган разведка миссияси. Германия ҳукумати вакили 14 январ куни буни Reuters агентлигига тасдиқлади.
Швеция: Бир неча офицер, деб эълон қилди бош вазир Ульф Кристерссон.
Норвегия: Икки нафар аскар, мудофаа вазири баёнотига кўра.
Франция: 15 нафар ҳарбий хизматчи, уларнинг илк қисми аллақачон йўлга чиққан, деб ижтимоий тармоқларда қайд этди президент Эммануэль Макрон.
Буюк Британия: Бир нафар аскар.
Финляндия: Икки нафар аскар.
Операциянинг умумий кўлами жуда кичик, аммо шарҳловчилар таъкидлаганидек, Европанинг бу қадамлари кескинлашувга ишора қилади.
Трамп вазиятни изоҳлар экан (бу сафар музокараларда шахсан иштирок этмаган ҳолда), яраштирувчи оҳангни танлади: у Дания манфаатларини тан олди, бироқ “ҳар қандай сценарийлар”ни истисно этмади ҳамда Россия ёки Хитой томонидан бўлиши мумкин бўлган таҳдидлар олдида АҚШ устунлигини таъкидлади.
Таҳлилчилар фикрича, бу баёнот Вашингтоннинг ҳақиқий позициясини ниқоблайди: АҚШ Гренландияни Арктикада Москва ва Пекин таъсирининг кучайишига қарши тўсиқ сифатида кўрсатмоқда, аммо аслида стратегик активни қўлга киритишни истамоқда.
Таҳлил: НАТОдаги ихтилоф ва арктик геосиёсат
Бу воқеа оддий дипломатик казус эмас, балки трансатлантик альянсдаги чуқур ёриқларнинг белгисидир. Жамоавий мудофаа учун тузилган НАТО эндиликда ички қарама-қаршиликларга дуч келмоқда: одатда АҚШнинг “хавфсизлик соябони”га таяниб келган европалик аъзолар Дания (альянс аъзоси) манфаатларини ҳимоя қилиш учун мустақил ҳаракат қилишга мажбур бўлмоқда.
Қўшин юборилиши, ҳатто кам миқдорда бўлса ҳам, Трамп сиёсатига ишончсизликдан дарак беради.
Геосиёсий нуқтаи назардан Арктика — янги фронтирдир. Музликларнинг эриши денгиз йўлларини (асосан Россия назоратида бўлган Шимолий денгиз йўли) очмоқда ва қиймати триллионлаб долларга баҳоланадиган ресурсларга кириш имконини яратмоқда.
Россия аллақачон ўз иштирокини кучайтирмоқда: базалар қурилиши, минтақани ҳарбийлаштириш. Хитой эса “Қутб Ипак йўли” орқали Гренландия инфратузилмасига сармоя киритмоқда.
АҚШ Россия ва Хитой таҳдиди омилларидан фойдаланиб, Гренландия ресурсларига кўз тикиб қўйган, аммо европаликлар америкалик даъволар минтақани барқарорлаштириш ўрнига можарони қўзғатишидан хавотирда.
Иқтисодий жиҳат ҳам муҳим: Гренландия Даниядан каттароқ автономияга интилиб, инвестиция жалб қилмоқда. Музокараларнинг барбод бўлиши Нуукни (Гренландия пойтахти) Хитой каби муқобил ҳамкорларга яқинлаштириши мумкин, бу эса тарангликни янада кучайтиради.
Эҳтимолий оқибатлар ва истиқболлар
Агар воқеалар кескинлашув томон ривожланса, қуйидагиларни кутиш мумкин:
НАТОнинг беқарорлашуви: Давом этувчи ихтилофлар, айниқса Украинадаги уруш фонида, альянсни заифлаштириши мумкин.
Дипломатик манёврлар: Европанинг ҳарбийлашувдан қочиш учун ЕИ ёки БМТ ҳомийлигида янги музокаралар бошлаши эҳтимолдан холи эмас.
Глобал хавфлар: Россия ёки Хитойнинг жалб этилиши Гренландияни Жанубий Хитой денгизи каби “қайноқ нуқта”га айлантириши мумкин.
Трампнинг ҳаракатлари 1945 йилдан кейин шаклланган жаҳон тартибининг емирилаётганини янада мустаҳкамлайди. Арктикадаги “совуқ уруш” варианти ўзини “Ғарб цивилизацияси” устунлигига асосланган халқаро тартибнинг тобутига қоқилган навбатдаги мих бўлиб қолиши мумкин.
Абу Муслим (профессор)
