ФИФА ва France Football томонидан ҳар йили эълон қилинадиган “Ballon d’Or” (Олтин тўп) мукофоти футбол дунёсидаги энг нуфузли шахсий совринлардан бири ҳисобланади. Бу мукофот кўпинча энг яхши футболчига берилади, лекин сўнгги ўн йилликларда унинг тақдим этилиши ҳақида жиддий шубҳа ва баҳслар кузатилди. Хусусан, Лионель Мессининг бир неча бор Олтин тўпни қўлга киритиши айрим зўр мутахассислар ва холис мухлислар томонидан адолатсизлик сифатида баҳоланмоқда.
2010 ЙИЛ: ИНИЕСТА ЁКИ СНЕЙДЕР ЭМАС, МЕССИМИ?
2010 йилда Аргентина жаҳон чемпионатида жиддий натижа қайд этмаган бўлса-да, Месси йил футболчиси сифатида тан олинди. Аммо мутахассислар фикрига кўра, бу йил “Барселона”да жуда самарали ўйин кўрсатган Андрес Иниеста ёки Жаҳон чемпионати финалига чиқиб, ҳам Евро кубоклар, ҳам Италия чемпионлигини қўлга киритган Весли Снейдер эътиборга лойиқ эди. Франциялик спорт журналисти Фредерик Эрмел бунга шундай баҳо берган: “Бу йилги мукофот — маркетинг ғалабаси бўлди, спорт эмас.”
2019 ЙИЛ: ВИРЖИЛ ВАН ДЕЙК ҲАҚЛИ ЭДИМИ?
2019 йилда Ливерпульнинг марказий ҳимоячиси Ван Дейк Премьер-лигада ва Чемпионлар лигасида ажойиб мавсум ўтказди. Унинг ҳимоядаги таъсири, жамоавий ютуқлари ва шахсий самарадорлиги Мессига қараганда юқори баҳоланган эди. UEFA уни йил футболчиси деб эълон қилган бўлса-да, France Football Мессини танлади. Кўплаб таҳлилчилар бу қарорни реклама ва оммавийлик таъсирида қабул қилинган, деб ҳисоблайди.
2021 ЙИЛ: ЛЕВАНДОВСКИНИНГ МУКООФОТИ ОҒРИҚЛИ МАСАЛА
2020 йили COVID-19 пандемияси туфайли “Олтин тўп” берилмади, бу йил эса Роберт Левандовски Барн Мюнхен сафида 50+ гол урган, Германия Бундеслигасини, Клублар ўртасидаги Жаҳон чемпионатини ва бошқа мукофотларни қўлга киритган ҳолда фаворит эди. Аммо мукофот яна Мессига топширилди, гарчи Аргентина Копа Американи ютган бўлса-да, жамоа даражасида у йил Левандовскидан анча паст турган. Бу қарор кўпчиликда адолатсизлик туйғусини уйғотди.
2023 ЙИЛ: ДУНЁ ЧЕМПИОНИ — ЕТАРЛИМИ?
2022 Қатар жаҳон чемпионатида Мессининг салоҳияти ниҳоятда баланд бўлгани тан олинади. Бироқ мутахассислар “Олтин тўп” мукофоти бутун йил натижаларига асосланиши кераклигини таъкидлайди. Умумий йил давомида Эрлинг Холанд Премьер-лига, Чемпионлар лигаси ва Кубок мукофотларини қўлга киритиб, статистика ва самарадорликда энг юқори натижани қайд этган эди. Месси эса жаҳон чемпионатидаги юксак парвози туфайли мукофотни олди. Бу ҳолат ҳам “мукофот реал самарадорлик эмас, тарихий ҳикоя, яъни “понт” учун берилди” деган фикрларни кучайтирди.
Мукофотдаги маркетинг таъсири?
Баъзи таҳлилчилар “Олтин тўп” мукофотига тааллуқли қарорларнинг ортида спонсорлар, телекомпаниялар, футбол клубларининг PR сиёсати туриши мумкинлигини билдиришади. Футболга ҳавас қиладиган миллиардлаб одамлар бор ва Месси каби образлар — катта реклама нарративининг бир қисми сифатида жамоатчилик онгида идеал футболчи сифатида танитилади. (Масалан, Фаластинни қўллаётган Роналдуни пастга тушириб, Исроил қўллаётган Мессини кўтариш ҳам масаланинг бир тарафи, хуллас ғирром сиёсат)
Лионель Месси — шубҳасиз, дунё футболининг энг ёрқин юлдузларидан бири. Бироқ унинг олган "Олтин тўп" мукофотларидан баъзилари реал натижалар ва рақибларининг юқори кўрсаткичларига нисбатан саволлар уйғотади. Ҳақиқат шуки, футболда ҳам, бошқа соҳаларда бўлгани каби, мукофотлар доимо фақат меҳнат, натижа ва адолатга эмас, балки оммавий таъсир ва сиёсатга ҳам боғлиқ ҳолда тақдим этилиши мумкин. Шунинг учун ҳам “Олтин тўп” баҳслар марказида бўлиб қолаверади.
Абу Муслим
(энг холис футбол шарҳловчиси)
