Никколо Макиавелли (1469–1527) – италиялик сиёсатшунос ва давлат арбоби сифатида ҳокимият, зўравонлик ва сиёсий реализм мавзусидаги таълимоти билан танилган. Унинг “Ҳукмдор” (Il Principe) асарида баён этилган ғоялар кўплаб мустабид ҳукмдорларга, жумладан, Иосиф Сталинга амалий йўл-кўрсатма бўлган.

Макиавеллининг асосий ғоялари:

1.    Мақсад воситани оқлайди – ҳокимиятни сақлаб қолиш учун ҳар қандай восита – алдамчилик, зўравонлик, иккиюзламачилик – оқланади.

2.    Қўрқув муҳаббатдан устун – ҳукмдор халқ томонидан севилиши шарт эмас, лекин қўрқув туфайли итоат қилиниши муҳим.

3.    Зўравонлик ва найранг зарурати – сиёсатда доимий ахлоқий нормаларга боғланиш эмас, балки натижа муҳим.

Сталиннинг сиёсий амалиёти:

Иосиф Сталин (1878–1953) – Совет Иттифоқининг етакчиси сифатида 1920–1950 йилларда Макиавеллистик сиёсатнинг амалиётини кўрсатди. Унинг ҳукмронлиги қуйидагилар билан тавсифланади:

•    Қатъий марказлашган ҳокимият – барча қарорлар фақат Сталиннинг шахсий назоратида бўлди.

•    Оммавий репрессиялар ва террор – "Катта террор" йилларида (1936–1938) юз минглаб инсонлар қамалди ёки қатл этилди.

•    Илм-фан ва маданиятга сиёсий назорат – тарих, адабиёт ва фан соҳалари сиёсий мақсадларда қайта ёзилди.

•    Идоралашда шубҳа ва паранойя – Макиавелли таълимотидагидай, рақибларни йўқ қилиш йўлида ҳатто энг яқин шахслар ҳам ишончсиз деб топилди.

Макиавелли ва Сталин ўртасидаги умумийликлар шундан иборатки, иккиси ҳам ҳокимиятни сақлаб қолиш ва мустаҳкамлашда зўравонлик ва найрангни зарур деб билганлар. Макиавелли таълимотида “мақсад воситани оқлайди” деган тамойил асосий ўрин тутади. Сталин эса бу ғояни амалда қўллаб, инқилоб ва давлат қурилиши баҳонасида оммавий зўравонликка йўл қўйди.

Макиавеллининг “ҳукмдор севилиши шарт эмас, ундан қўрқишса кифоя” деган фикри Сталин сиёсатида “ихтиёрсиз муҳаббат” шаклида намоён бўлди. Халқ Сталинни севишга мажбурланган, ҳар қандай танқид қатл ёки ҳибс билан жазоланган.

Макиавелли ҳокимиятни сақлаб қолиш учун зўравонликни зарур деб билган. Сталин эса ГУЛАГ лагерлари, КГБ ва оммавий репрессиялар орқали халқни назорат қилган, унга қарши чиққанларни қатл этган ёки йўқ қилган.

Ниҳоят, Макиавелли таълимотида ҳарбий ва сиёсий найранг муҳим ўрин тутади. Сталин буни амалга ошириб, ҳатто энг яқин ҳамкорларига ишонмаган, тозалашлар ва мафкуравий алдамчилик билан ўз ҳокимиятини сақлаб қолган.

Хуллас, Сталин Макиавеллини ўқиган ёки ўқимаганлигидан қатъи назар, унинг сиёсий амалиёти «Ҳукмдор» асаридаги ғояларнинг амалий ижросидек кўринади. Сталин зўравонликни восита эмас, мақсад сифатида ҳам кўрди. Макиавелли таълимотининг ғоялари ахлоқий нуқтаи назардан баҳоланганда зиддиятли бўлса-да, уларнинг Сталин давридаги татбиқи тарихий фожиаларга сабаб бўлди.

Пайғамбарлик ва аҳлоққа хос ҳокимликдан фарқ

Ислом сиёсатшунослигида ҳукмдорга адолат, раҳм ва ҳисоб бериш кераклиги таъкидланади. Макиавеллининг таълимоти эса дунёвий, прагматик ва натижага йўналтирилган бўлиб, Сталин каби мутаассиб ҳукмдорлар учун “амалий қўлланма” бўлиб хизмат қилган.

Абу Муслим

(профессор, сиёсий таҳлилчи)