Ушбу мақола АҚШнинг собиқ президенти Дональд Трамп даврида эркин савдо сиёсатига нисбатан амалга оширилган таҳрирлар ва бож (тариф) сиёсатининг моҳиятини таҳлил қилади. Мақолада Трамп маъмуриятининг протекционист ёндашуви, халқаро савдо ташкилотларига муносабати, Хитой, Канада ва Мексика каби асосий савдо шериклари билан муносабатлари чуқур ўрганилади. Ҳужжат тарихий, иқтисодий ва геосиёсий нуқтаи назардан таҳлил қилинган.
XXI асрда глобализация жараёнлари халқаро савдо муносабатларини чуқурлаштирди. Америка Қўшма Штатлари дунёдаги энг йирик иқтисодий куч сифатида эркин савдо сиёсатининг асосий тарафдорларидан бири бўлиб келган. Бироқ, Дональд Трамп (президентлик йиллари: 2017–2021) маъмурияти даврида бу сиёсатда кескин бурилиш юз берди. Трамп ўз маъмурияти даврида "Америка аввал" (America First) шиори остида эркин савдо ўрнига протекционист ёндашувни илгари сурди.
Трампнинг эркин савдога мунтазам қаршилиги
Дональд Трамп, бизнесдаги тажрибасига таянадиган популист раҳбар сифатида, эркин савдо битимларини Америка ишчиларининг ишсизлигига, ишлаб чиқаришнинг четга кўчишига ва ички бозорни заифлашишига асосий сабаб деб ҳисоблади. Унинг фикрига кўра, халқаро савдо шартномалари — хусусан, NAFTA, WTO кабилар — Америка манфаатларига зид ишлаётган эди.
Божлар (Тарифлар) орқали савдо сиёсатини қайта белгилаш
1. Хитой билан Савдо Урушлари
Трамп Хитойни "ноодил савдо амалиёти"да айблаб, унинг иқтисодий ўсишини АҚШ саноатининг сўниши билан боғлади. У 2018 йилдан бошлаб Хитой маҳсулотларига қарийб $360 миллиардлик импортга юқори тарифлар жорий қилди. Хитой эса жавоб тарифи билан жавоб қайтарди, бу икки давлат ўртасида "савдо уруши"га сабаб бўлди.
2. NAFTAдан чиқиб, USMCAга ўтиш
Трамп маъмурияти NAFTA (Североамерикан савдо келишуви)ни “фожеа” деб атади ва унинг ўрнига USMCA (Америка, Мексика, Канада келишуви)ни имзолади. Бу янги шартнома Америка ишчиларига кўпроқ ҳимоя тақдим қилиш, автомобил саноати ва интеллектуал мулк соҳасини ривожлантиришни кўзда тутарди.
3. Европа Иттифоқи ва бошқа иттифоқчиларга тариф таҳдиди
Трамп Германия ва Франция каби иттифоқчиларни ҳам танқид қилиб, темир ва алюминий импортига тариф жорий этди. Европа Иттифоқи ҳам жавоб чоралари кўрди, ва бу иқтисодий тарангликка олиб келди.
Протекционизм ва Миллий Иқтисодий Хавфсизлик
Трамп протекционист сиёсатини миллий иқтисодий хавфсизликни ҳимоя қилиш воситаси сифатида асослади. У ички ишлаб чиқаришни қайта тиклаш, иш ўринларини сақлаш ва Америка технологияларини хорижий назоратдан муҳофаза қилишни мақсад қилган. Бу протекционист ёндашув баъзи соҳаларда натижа берган бўлса-да, иқтисодий ва дипломатик жиҳатдан танқидларга сабаб бўлди.
Халқаро ташкилотларга муносабати
Трампнинг Савдо Бошлаш ташкилоти (WTO)га нисбатан танқидий муносабати ҳам кенг муҳокамаларга сабаб бўлди. Ушбу ташкилотни АҚШ манфаатларини ҳимоя қилмасликда айблаб, унинг ислоҳ қилиниши лозимлигини таъкидлади. Баъзи ҳолларда у Америка давлатини икки томонлама шартномалар воситасида алоҳида муомала олиб боришга чорлади.
Дональд Трампнинг савдо сиёсати эркин бозор ғояларига нисбатан кескин бурилиш сифатида баҳоланади. Унинг тарифларга асосланган протекционист сиёсатлари миллий ишлаб чиқаришни қайта тиклашга, иш ўринларини сақлаб қолишга қаратилган бўлса-да, халқаро савдо тизимида беқарорликка ва савдо шериклари билан зиддиятларга сабаб бўлди. Бу сиёсатлар глобал савдо тартиби ва унинг келажаги ҳақида долзарб саволларни юзага келтирди.
Абу Муслим
(профессор, сиёсий таҳлилчи)
