Ислом тарихида Муҳаммад Мустафо (с.а.в.) даъватига энг қаттиқ қаршилик кўрсатган, исломий қадриятларга нисбатан адоват билан ёндошган кишилардан бири — Абу Жаҳл ҳисобланади. У нафақат улуғ пайғамбарга жисмоний ва руҳий озор берган, балки ақлий ва идеологик жиҳатдан ҳам Исломга мутлақ қарши бўлган. Қуръони Карим ва ҳадис манбаларида у «умматнинг фиръавни» деб таърифланган.
Таржимаи ҳол
Абу Жаҳлнинг тўлиқ исми: Амр ибн Ҳишом ибн Муғира ал-Махзумий. У Қурайш қабиласининг нуфузли ва ашаддий тожирларидан бири бўлиб, Маккада катта ҳокимият ва таъсирга эга бўлган. Унинг лақаби аввал бошда “Абу Ҳакам” (ҳикмат соҳиби) эди. Аммо Исломга бўлган кучли адовати, Пайғамбар (с.а.в.) ва мусулмонларга қилган ёмонликлари туфайли Расулуллоҳ (с.а.в.) уни “Абу Жаҳл” (жоҳиллик отаси) деб атаган.
Исломга қарши фаолияти
Абу Жаҳл Исломга қарши курашда қуйидаги “усул” ва ҳаракатлари билан тарихга кирган:
1. Пайғамбар (с.а.в.) га тинимсиз озор бериш – у Расулуллоҳ (с.а.в.) даъватига кўп марта жисмоний ва лафзий таҳдидлар билан жавоб берган;
2. Яширин фитналар уюштириш – у мусулмонларнинг иқтисодий муҳосарага олиниши, ҳижратга мажбур бўлишига сабабчи бўлган шахслардан эди;
3. Таъқиб ва жазолар – у, айниқса, заиф ва қул мусулмонларни қаттиқ таъқиб этган;
4. Урушларга бошчилик қилиш – у Бадр ғазотида мушриклар армиясининг асосий қўмондони бўлиб иштирок этган.
Қуръоний ва ҳадисий баёнлар
Қуръони Каримда Абу Жаҳл исми билан тўғридан-тўғри тилга олинмаган бўлса-да, у ҳақида турли оятлар нозил қилинган. Жумладан:
«...Қачон Аллоҳнинг оятлари унга тиловат қилинса, “бу илгарги қиссалардир”, дейди. Биз уни тез орада ёнувчи дўзахга (Сақарга) ташлаймиз.» (Муддассир, 15–26)
Ушбу оятлар тафсирида уламолар Абу Жаҳл ҳақида нозил бўлганини таъкидлайдилар.
Ҳадисда эса, Расулуллоҳ (с.а.в.) уни “умматимнинг фиръавни” деб атаган (Имом Муслим, Саҳиҳ, Фазоил). Бу таъриф унинг исломга ва ҳаққа нисбатан қанчалик душманлик қилганини кўрсатади.
Бадр жангидаги ўлими
Абу Жаҳл Бадр жангининг бош ғаразкорларидан бири сифатида мусулмонларга қарши уруш бошлаб, Аллоҳнинг азобига дучор бўлди. Ушбу жангда унга икки ёш саҳоба — Муоз ва Муаввиз (р.а.)лар томонидан зарба берилди. У ҳалок этилгач, Абдуллоҳ ибн Масъуд (р.а.) унинг бошини кесиб, Расулуллоҳ (с.а.в.) ҳузурига олиб борган.
Ақидий хулоса ва рамзий маъноси
Абу Жаҳл шахси фақатгина бир киши эмас, балки Исломга қарши жоҳиллик, таккбир, истикбор ва зулм рамзидир. Унинг тарихи:
• Ҳаққа қарши фалсафий ва мафкуравий қарши туриш;
• Худбинлик ва қабилачилик асосида ақийдани рад этиш;
• Ҳақ сўзга қарши кибр ва курашни афзал кўриш;
каби хислатларнинг оғир оқибатини намоён қилувчи тирик мисолдир.
Хуллас
Абу Жаҳл Исломга қарши курашда энг ашаддий шахс сифатида тарихда қолган. У ўз замонида илм, мансаб ва нуфузга эга бўлишига қарамасдан, ҳақ сўзни рад этган, Расулуллоҳга (с.а.в.) озор берган, мусулмонларга нисбатан зулм ва тиққинчилик қилган. Оқибатда у Аллоҳнинг қаҳрига учраб, Ислом душманларининг абадий рамзига айланган. Абу Жаҳл тарихи ҳар бир мусулмон учун “жоҳиллик отаси” бўлиш қандай фожиага олиб келишини эслатиб турувчи сабоқдир.
Абу Муслим
(профессор, сиёсий таҳлилчи)
