XIV аср бошларида Евроосиёнинг улкан ҳудудида ҳукмронлик қилган Олтин Ўрда тарихида Ўзбек хон алоҳида ўрин тутади. Унинг ҳукмронлиги (1313–1341) Олтин Ўрданинг сиёсий, ҳарбий ва маъмурий жиҳатдан энг барқарор ва қудратли даврларидан бири ҳисобланади. Айниқса, унинг исломни давлат дини сифатида мустаҳкамлаши ва тобе ҳудудлардан, жумладан рус князликларидан олинадиган солиқ тизимини қатъий йўлга қўйиши тарихий аҳамиятга эгадир.
Ўзбек хоннинг давлат сиёсати
Ўзбек хон тахтга келгач, марказлашган ҳокимиятни мустаҳкамлашга киришди. У маҳаллий амирлар ва беклар устидан назоратни кучайтирди, давлат бошқарувида шариат қоидаларини жорий этди. Исломни қабул қилиши Олтин Ўрданинг ташқи сиёсий алоқаларига ҳам таъсир кўрсатиб, уни мусулмон дунёси билан яқинлаштирди.
Шу билан бирга, Ўзбек хон Чингизий анъаналарга таянадиган солиқ ва ҳарбий тизимни сақлаб қолди. Бу тизим унга улкан ҳудудлардан барқарор даромад келтириб туришини таъминлади.
Рус князликларининг мақоми
XIII–XIV асрларда рус князликлари Олтин Ўрдага тўлиқ сиёсий жиҳатдан тобе эди. Улар мустақил ташқи сиёсат юрита олмас, ҳар бир йирик княз Олтин Ўрда хонидан ярлиқ (ҳукмронлик ҳуқуқини тасдиқловчи ҳужжат, ижоза) олиши шарт эди. Бу тобелик, энг аввало, солиқ ва хирож тўлаш орқали ифода этилар эди.
Ўрислардан олинган солиқлар миқдори
Ўзбек хон даврида рус ерларидан олинадиган солиқ “виход” (чиқим, чиқариш) деб аталган. Бу тўлов ҳар йили мунтазам равишда йиғилган ва тўғридан-тўғри Олтин Ўрда хазинасига йўналтирилган.
Тарихий манбаларда келтирилишича:
Рус князликлари ҳар йили ўн минглаб кумуш гривна миқдорида солиқ тўлаб турган.
Айрим ҳисоб-китобларга кўра, XIV асрнинг биринчи ярмида бу сумма 10–15 минг гривна атрофида бўлган, баъзи йилларда эса ундан ҳам ошган.
Солиқ фақат пул билан чекланмаган: қимматбаҳо мўйналар, отлар, қурол-яроғ ва бошқа мол-мулклар ҳам хирож сифатида олинган.
Бу маблағлар ҳисобига Олтин Ўрда қўшини сақланган, пойтахт Сарой ва бошқа шаҳарлар равнақ топган, савдо йўллари муҳофаза қилинган.
Солиқ тизимининг сиёсий маъноси
Ўзбек хоннинг рус князликларига нисбатан сиёсати фақат иқтисодий эмас, балки сиёсий назоратни ҳам англатган. Солиқ тўлаш — бўйсунув рамзи эди. Ким солиқни ўз вақтида ва тўлиқ тўламаса, ҳарбий жазо чоралари қўлланилган. Шу тариқа, рус ерлари XIV аср давомида Олтин Ўрда иродасига бўйсуниб келган.
Ўзбек хон даврида Олтин Ўрда нафақат ҳарбий куч, балки мукаммал молиявий тизимга эга давлат сифатида намоён бўлди. Рус князликларидан олинган солиқлар бу қудратнинг муҳим манбаларидан бири эди. Ўзбек хон сиёсати натижасида рус ерлари бир асрга яқин вақт давомида Олтин Ўрдага иқтисодий ва сиёсий жиҳатдан қарам бўлиб қолди. Бу тарихий ҳақиқат бугунги кунда ҳам Евроосиё минтақасининг ўтмишини тушунишда муҳим аҳамият касб этади.
Абу Муслим (профессор)
