Расман эътироф этилмаган: Исроил ҳукумати ҳеч қачон расман ядровий қуролга эгалигини тасдиқлаган ёки рад этган эмас. Бу сиёсат «маълумсизлик сиёсати» (policy of ambiguity) ёки «ёпиқ оғиз сиёсати» (policy of opacity) деб аталади.
Тахминлар: Турли халқаро таҳлилчилар ва ташкилотлар (масалан, SIPRI — Стокгольм тинчлик тадқиқотлари институти) Исроилда тахминан 80 дан 200 гача ядровий ўқдор қурол мавжудлигини қайд этишади.
Ядровий инфратузилма: Исроилнинг Димонада жойлашган Неғев ядро маркази ядровий қурол яратиш ва уни сақлашга хизмат қилади, деб ҳисобланади.
Ядро қўлланиши: Исроил ядровий қуролларини ўзини ҳимоя қилиш учун энг сўнгги чора сифатида сақлашини таъкидлаб келади.
Халқаро назорат: Исроил Ядровий қуролларни тарқатмаслик тўғрисидаги шартномага (NPT) қўшилмаган ва шу боис унинг ядровий дастури халқаро назорат остида эмас.
Ядровий қуролларни тарқатмаслик тўғрисидаги шартнома (NPT) ва халқаро ҳуқуқдаги мақом
• 1968 йилда қабул қилинган Ядровий қуролларни тарқатмаслик тўғрисидаги шартнома (NPT) халқаро ҳуқуқнинг асосий ҳужжати бўлиб, у ядровий қуролларни тарқатишни чеклашга ва ядровий қудратларни назорат қилишга қаратилган.
• Бу шартномага кўра, фақат 1967 йил 1 январдан аввал ядровий қуролга эга бўлган давлатлар (АҚШ, Россия (СССР), Буюк Британия, Франция ва Хитой) расман ядровий давлат сифатида тан олинган.
• Исроил бу шартномага қўшилмаган, шунинг учун унинг ядровий қуроли халқаро ҳуқуқ бўйича расман тан олинмаган ва халқаро назорат остида эмас.
• Эрон эса NPT шартномасини имзолаган давлатлар қаторида ва ўз ядровий дастурини тинч мақсадларда қўллашга мажбур бўлган. Шу боис халқаро назоратга (МАГАТЭ) рози бўлган.
Исроилнинг атом қуроли ва халқаро назорат
• Исроил NPT шартномасига қўшилмагани сабабли унинг ядровий дастури халқаро ҳуқуқий чегаралар билан чекланмаган.
• Шу билан бирга, Исроил ядровий қуролдан фойдаланмаслик сиёсатини (ambiguous policy) олиб боришини айтиб келади ва бу ҳолат халқаро миқёсда расман тасдиқланмаган бўлиб қолаверади.
Эроннинг ядровий дастури ва халқаро реакция
• Эрон NPT шартномасига қўшилгани учун унинг ядровий дастури тўлиқ халқаро назоратда бўлиши шарт ва у ядровий қурол ишлаб чиқариш ҳуқуқига эга эмас.
• Эроннинг ядровий дастури ҳақида халқаро ҳамжамиятда шубҳалар туғилганида (МАГАТЭ ҳисоботлари асосида), унга нисбатан санкциялар қўлланган ва ядровий қурол яратиш имкониятини чеклаш чоралари кўрилган.
Халқаро ҳуқуқ нуқтаи назаридан бу ҳолатни тушунтириш
• Халқаро ҳуқуқда барча давлатлар тенг, лекин амалда ядровий қурол масаласида сиёсий куч ва реал сиёсат (realpolitik) устунлик қилади.
• Исроилнинг ядровий қуролга эгалиги халқаро ҳуқуқда қонуний эмас, балки халқаро ҳамжамиятдаги сиёсий вазият ва кузатувсизлик сабабли амалий ҳолат сифатида мавжуд.
• Эрон эса шартнома аъзоси сифатида NPT талабларига риоя қилишга мажбур ва ядровий қурол ишлаб чиқариш унинг халқаро мажбуриятларини бузиш ҳисобланади.
Хуллас, хлқаро ҳуқуқ нуқтаи назаридан Исроилнинг ядровий қуролига эга бўлиши қонуний эмас, балки халқаро сиёсий вазият ва назоратнинг йўқлиги туфайли мавжуд бўлиб турибди. Эрон эса шартномага қўшилгани сабабли (аслида қўшилишга мажбур қилинган) унда бундай ҳуқуқ йўқ ва унинг дастури назорат қилинади.
Халқаро ҳуқуқда тенглик принципи (ёки давлатлар тенглиги принципи) мавжуд ва у халқаро ҳуқуқнинг энг муҳим асосий принципларидан бири ҳисобланади. Бу принцип халқаро ҳуқуқнинг кўплаб асосий ҳужжатларида қайд этилган. Қуйида асосий жиҳатлари:
Тушунчаси:
Давлатлар ўз суверенитети асосида бир-бирига тенг деб эътироф этилади. Давлатлар ҳудудининг катта-кичиклиги, аҳолисининг сони, иқтисодий қудрати ёки ҳарбий салоҳиятидан қатъий назар, улар халқаро ҳуқуқда тенг ҳуқуқ ва мажбуриятларга эга бўлади.
Қонун ҳужжатларида:
• БМТ Низоми (United Nations Charter):
1-модда, 2-пунктда айтилади:
«Барча аъзолар суверен тенглик принципи асосида ҳаракат қилади.»
• 1970 йилги БМТ Бош Ассамблеясининг Декларацияси:
«Давлатлар ўзаро муносабатларда суверен тенгликка риоя қилади. Барча давлатлар халқаро ҳуқуққа кўра бир хил ҳуқуқ ва мажбуриятларга эга.»
Тенглик принципининг маъноси:
• Ҳар бир давлат бошқа давлатларнинг ички ишларига аралашмаслик ҳуқуқига эга.
• Ҳар бир давлат ўз мустақиллигини ва ҳудудий бутунлигини ҳимоя қилиш ҳуқуқига эга.
• Ҳар бир давлат халқаро шартномалар тузишда ва халқаро ташкилотларда иштирок этишда тенг ҳуқуққа эга.
Абу Муслим
