Муаммар Қаддафий (1942–2011) — Ливияда 1969 йили ҳарбий тўнтариш орқали ҳокимиятга келган ва 42 йил давомида давлатни якка тартибда бошқарган диктатордир. Унинг режими сиёсий эркинликларни ёпиб, инсон ҳуқуқларига риоя қилмасдан, жанжалли сиёсати ва Исломга зид ҳаракатлари билан танилган.

1. Сиёсий репрессия ва тизимли зулм

•    Абу Салим қамали қатлиоми (1996): Қаддафий режимининг гумрук муҳитида 1 270 этап қамоқхона маҳбуслари қатл қилинган.

•    Доимий сиёсий мухолифатчи таъқиблар, судсиз қамоқ, қийноқ ва ўлими яширинча амалга оширилган.

•    1970–1980-йилларда университетлар ва армияда тазйиқ ва тазйиқларнинг жадаллашиши кузатилган .

2. Уруш ва жанг қонунларига зид ҳаракатлар

•    2011 йилги гражданлар уруши давомида Қаддафий қўшинлари фақат ҳарбий эмас, балки тинч аҳолини ҳам мажбурий тарзда ўққа тутган.

•    Душман томонига хизмат қилган, деб қаралганлар устидан дахшатли жиноятлар содир этилган, шунингдек британ ва бошқа мамлакатларнинг фуқароларига қарши куч ишлатган.

3. Этник ва маданий тазйиқ

•    Қўл остидаги Амазиг, Туарег, Тубу каби қавмларга қарши маданий геноцид (азасизлик, забон тақиқлари, маданий инқироз) юритилган .

•    1973–1977 йилларда амалга оширилган “Маданият инқилоби” доирасида Ислам муассасалари назорат қилинган ва уларнинг мустақиллиги чекланган .

4. Исломга қарши муносабат ва исломий мухолифликка тазйиқ

•    Қаддафий аввал шариат асосий ҳуқуқ миллий қонунларга асос саналишига чақирган, аммо кейинчалик уламолар ва буюк Исломий таълимчиларга қарши режим сиёсатига ўта бозорган.

•    Исломий оппозиция — айниқса Исломий катафрат (Muslim Brotherhood) ва Жангчи Гуруҳлар (Libyan Islamic Fighting Group) қатъий тақиқланган ва тазйиқ қилинган.

5. Халқаро ҳуқуқ ва жиноий жавобгарлик

•    УН Security Council Қаддафий режимини одам ҳуқуқлари бузилиши ва ҳуқуқбузарликлар ҳақида халқаро терговга тавсия қилган .

•    АҚШ, Human Rights Watch ёки Amnesty International каби ташкилотлар унинг режими "полис давлат" деб атаган, худди шу қарашда амалга оширилган жиноятлар эса инсонпарварлик ёки ҳарбий қонунларни бузиш сифатида белгиланган .

Хуллас, Қаддафий режими — бу диктатура, танқидсиз тақиқлар, судсиз қамоқлар, этик ва диний таракқиётга зид ҳаракатлар билан тўлдирилган. Унинг Исломга муносабати шариатни фақат қўллаб-қувватлаган кўринишда эмас, балки унинг мустақил органлари ва уламоларини очиқ тазйиқ қилиш сифатида намоён бўлган. Ушбу тарихий фактлар Қаддафийни фақат давлат арбоби эмас, балки динга қарши кураш бошлиғи ва инсон ҳуқуқлари бузилишига масъул диктатор сифатида тарих ойнасида ёқимсиз акс эттиради.

Абу Муслим

(профессор, сиёсий таҳлилчи)