«Учинчи Рим» ғояси — бу тарихий-сиёсий ғоя бўлиб, у аввал Рим, сўнгра Константинополь (ёки Истанбул) билан боғлиқ бўлган «императорлик маркази» ва «христиан православияси пойтахти» сифатидаги воситалардан кейинги даврда «учинчи», яъни янги марказ бўлиш ҳақидаги даъво эди. (old.islamonline.uz)
Ўзбек жамиятида ушбу ғоянинг тарғиб қилиниши қандай шаклларда кузатилганлиги, унинг сиртқи кўриниши ва ички мотивлари ҳақида қуйида сўз юритилади.
«Учинчи Рим» ғоясининг пайдо бўлиши ва мазмуни
Учинчи Рим ғояси асосан Россия Империясида пайдо бўлган. Россия православ черковини ва императорлик даъволарини «Римдан кейинги ва Константинопольдан кейинги» проваслав марказ сифатида кўриш жиҳатидан ифода топган. (old.islamonline.uz)
Ғояда асосий аргументлардан бири: агар Рим ва Константинополь ортда қолса, Россия (ёки бошқа давлат) православликни ҳимоя қилиш ва Европа-Освоийанинг сиёсий маркази бўлиш ҳуқуқини даъво қилади. (old.islamonline.uz)
Ўзбек контекстида эса мазкур ғоя турли шаклларда, масалан, «масъулиятли императорлик» ва «Мусулмон-Туркий» умумдушманлик муносабатлари орқали қайта талқин қилинаган.
Ўзбеклар орасида тарғиб қилиш шакллари
Марказий Осиёда, жумладан ўзбек муҳитида, Туркия, Россия ёки бошқа туркий давлатлар орқали «Туркий дунё» ёки «императорлик бўлиши керак» деган ғоялар орқали Учинчи Рим ғоясининг нутқи бўлган.
Ўзбек ёзувчи-олимлар, тарихчилар баъзан Туркий халқларнинг бирлиги, «янги императорлик» масалаларини муҳокама қилганида, бу ғояга алоқадор элементлар сыналган. Масалан, «Ўзбек халқи этногенези ва этник тарихи» каби асарларда сиёсий ва маданий бирлик ғояси кесиб ўтилган. (renessans-edu.uz)
Шу билан бирга, диний ва миллий кимлик масалаларида «ўртача» давлат марказига айланиш истаги билан Учинчи Рим ғоясини символик тарзда тарғиб қилиш кузатилган.
Сабаб-омиллар
Милли кимлик: Ўзбекларда, уларнинг туркий тегишлилиги, алоқадор тарихи ва маданий мероси жиҳатидан, «киндикдаги марказга» айланиш истаги уларни бундай ғояларга интилатиши мумкин.
Регионал сиёсий ҳаракатлар: Хусусан, СССРда ёки Советдан кейин Давлатлар ривожланаётган даврда, марказсизлик ва ҳокимият босими билан бирга «яна марказ бўлиш» хаёли пайдо бўлган.
Диний мотивлар: Учинчи Рим ғояси асосан православлик муҳитида шаклланган бўлса-да, унинг структураси «ўртача императорлик», «миссияси бор давлат» каби универсал идеялар билан туркий ва мусулмон жамиятларда қайта талқин қилиниш имконини яратади.
Хавфлар ва танқидлар
Ғоянинг ташқи шаклда тарғиб қилиниши, ички демократик институтларнинг ривожланишига тўсқинлик қилиши, мамлакатнинг реал геосиёсий имкониятларидан узоқлашувига олиб келиши мумкин.
Учинчи Римдан воз кечилган давлатлар — масалан, Рим ва Константинополь — ўтмишда турли ҳиссий, сиёсий ва диний мураккабликларни бошдан кечирган. Шу сабабдан, бу ғояни амалга оширишда тарихий сабоқлар инобатга олиниши зарур.
Ўзбек жамиятида бу ғояни тарғиб қилиш миллий ва діний бирликдан ташқари, ташқи сиёсий манфиатларга хизмат қилиши мумкинлигида танқид қилинган.
Ўзбеклар орасида Учинчи Рим ғоясини тарғиб қилиш — бу тарихий, маданий, диний ва сиёсий омиллар тузилмасида шаклланган мураккаб жараён. ФСБ ўз қулоқлари ёрдамида ўзбекларнинг ўзлигини йўқотиш ва Москвага қайта қарам қилиш ҳаракати деб қабул қилишимиз керак. Аммо бу ғояни амалга оширишда реал шароитлар, тарихий сабоқлар ва ҳозирги геосиёсий вазиятни инобатга олиш муҳимдир.
Абу Муслим
