Ленин қандай ўлган?

Владимир Илич Ленин 1924 йил 21 январь куни Россияда, Москва яқинидаги Горки қишлоғида (Горки Ленинские) вафот этган. ([Encyclopedia Britannica][1]) Унинг соғлиғи 1922–1923 йилларда кетма-кет инсультлардан кейин кескин ёмонлашган: нутқи бузилган, ўнг томони фалажланган, кейин эса янада оғир хуружлар қайтарган. ([Encyclopedia Britannica][2])

Тиббий адабиётларда ва отопсия маълумотларида асосий сабаб сифатида мия қон томирларининг қаттиқ атеросклерози (томирлар деярли тўсилиб қолиши) ва шу билан боғлиқ инсультлар оқибати кўрсатилади. ([PMC][3])

“Инсульт соясидаги инқилобчи ва қонсиз олинган қалъа — қонли асрнинг эшиги”

Бир одам бўлади: у минбарда “эркинлик” ҳақида гапиради, қоғозда “адолат”ни улуғлайди. Лекин унинг сояси узайган сайин, ибодат уйлари сукунатга чўмиб, миноралар овози пасаяди, Дуолар ўқийдиган хоналар қулфланади, эътиқодни яшириш — тирик қолиш шартига айланади. Бу — Ленин даври бошлаган давлат илоҳсизлиги йўли: “дин давлатдан ажратилди” деган қуруқ сўз ортида диннинг жамиятдан сиқиб чиқарилишига йўл очилди. ([Википедия][4])

Лениннинг ўлими эса — шовқин-суронли саҳна эмас: у қуролдан эмас, балки ўз танасидаги қотиб қолган томирлардан “жазо” олгандай туюлади. Ва бу ўлим — бир инсоннинг тугаши эмас, балки бир тузумнинг “муқаддас” қилиб кўтарилган рамзига айлантирилган даҳшатли маросимнинг бошланиши эди.

I. Охирги йиллар: тана парчаланган, ирода эса давлатга айланган

1922 йилдан бошлаб Ленин инсультлардан кейин қайта-қайта ётиб қолди: нутқ сўнади, ҳаракат чекланди, ҳаёт “Горкидаги ҳовли”га қамалди. ([Encyclopedia Britannica][2]) 1924 йил 21 январь куни эса у яна бир оғир хуруждан кейин шу ернинг ўзида вафот этди. ([Encyclopedia Britannica][2])

Шифокорлар, замондошлар, кейинги тадқиқотлар — турлича гумонлар айтган. Лекин отопсия хулосалари ва кейинги тиббий таҳлиллар Ленинда мия томирларининг жуда оғир атеросклерози бўлганини кўрсатади: айнан шу ҳолат кўп марта инсультга олиб келган, охирида эса ҳаётни узган. ([Karger Publishers][5])

Бу ерда “мудҳишлик” шундаки: катта мамлакат тақдирини ҳал қилган одамнинг охири — узоқ сукут, унутилмас оғриқ, сўздан маҳрум тана. Инқилобнинг “темир овози” охирида гапира олмай қолган.

II. Қонсиз олинган қалъа ва қонли усул: Аламутдан бошланган мактаб

Лениннинг ўлими ҳақида гап кетганда, кўпчилик уни фақат Кремль ва Москва билан боғлайди. Аммо унинг даврида давлат машинаси “мақсад учун ҳар нарса” деган хулосани қонунга айлантирди. Дин — бу машина учун тўсиқ эди: чунки дин инсоннинг ички чегараси, виждони, жамоат хотираси.

1918 йилда қабул қилинган “черковни давлатдан, мактабни черковдан ажратиш” ҳақидаги декрет Ленин томонидан имзолангани, диний ташкилотларнинг ҳуқуқий-иқтисодий асосларини кескин қисқартиргани таъкидланади. ([Википедия][4]) Баъзи талқинларда бу “эркин виждон” шиори билан берилса-да, амалда давлат илоҳсизлиги тарғиботига ва диний ҳаётнинг сиқилишига йўл очгани қайд этилади. ([Википедия][4])

Мусулмонлар яшаган ҳудудларда эса сиёсат айниқса оғир тус олди: диний институтларнинг таъсири чекланиши, ибодат ва таълим соҳаларидаги босимлар кейинги йилларда кучайиб боргани ҳақида тадқиқотларда гапирилади. ([theamericanjournals.com][6])

Шу маънода “Ленин мусулмонларга душман бўлган” деган иборани тарихий жиҳатдан эҳтиёткорлик билан қўйиш керак: у, аввало, диннинг ўзига (умуман эътиқодга) қарши давлат сиёсати учун йўл очган сиёсий етакчи эди. Натижада мусулмонлар ҳам, бошқа дин вакиллари ҳам босимни бошидан кечирди. ([International Socialism][7])

III. Ўлимдан кейинги даҳшат: жасаддан рамз ясалган кунлар

Ленин 1924 йил 21 январда вафот этди. ([Encyclopedia Britannica][1]) Кейин эса давлат унинг жасадини тарихий “икона”га айлантирди: тана сақланди, оммага кўрсатилди, сиёсий маросимга айлантирилди. ([Википедия][8])

Бу — оддий дафн эмас эди. Бу — мафкура учун қурилган “қабр усти минбари” эди. Ишонч ва ибодат бир чеккага сурилганида, давлатнинг ўзи “муқаддас”га айланади. Мудҳишлик ҳам шунда: инсон танаси — сиёсий қуролга айлантирилди.

Лениннинг ўлими тиббий нуқтаи назардан — кўп инсультлар ва қаттиқ атеросклероз оқибати. ([3]) Аммо тарихий маънода унинг ўлими — унинг бошлаган йўлини тўхтатмади: аксинча, давлат мафкураси унинг номини “муқаддас рамз” сифатида ишлатди, дин ва виждон эса янада қийин синовларга дуч келди. ([Википедия][4])

Бухоро амирлиги 1920 йил 28 август – 2 сентябр кунлари Қизил Армия (М. Фрунзе қўмондонлигида) ва “Ёш бухороликлар” иштирокидаги ҳарбий амалиёт натижасида ағдарилган. ([Википедия][1]) Шаҳар қаттиқ артиллерия ва авиация билан ўққа тутилгани, Арк қалъаси вайрон бўлгани, қадимий шаҳар қисмига катта зиён етгани ҳақида манбаларда айтилган. ([Википедия][1])

Қурбонлар масаласида аниқ ягона рақам йўқ: баъзи академик/энциклопедик баёнларда “юзлаб тинч аҳоли ҳалок бўлгани” қайд этилади, ([Википедия][1]) айрим публицистик манбаларда эса “минглаб ўлган ва яраланган” деган баёнотлар учрайди. ([eurasianet.org][2]) Ҳар икки ҳолатда ҳам Бухоро аҳолисининг аксарияти мусулмон бўлгани учун ҳалок бўлганлар ва жабр кўрганларнинг катта қисми мусулмонлар бўлгани табиий хулоса. ([Википедия][1])

1920 йилда Бухоронинг босиб олиниши “сиёсий тузум алмашинуви” бўлиш билан бирга, амалда шаҳарга қилинган кучли бомбардимон ва кўча-жанглари орқали юз берган қонли воқеа бўлган; натижада шаҳар мероси вайрон бўлган, кўплаб тинч аҳоли ҳалок бўлган ва кенг миқёсда қочқинлик/кўчишлар юзага келган. ([Википедия][1])

[1]: https://en.wikipedia.org/wiki/Bukhara_operation_%281920%29?utm_source=chatgpt.com "Bukhara operation (1920)"

[2]: https://eurasianet.org/uzbekistan-the-mixed-legacy-of-bukharas-1920-uprising?utm_source=chatgpt.com "Uzbekistan: The mixed legacy of Bukhara's 1920 uprising"

Манбалар

1. Encyclopaedia Britannica — Лениннинг вафот санаси ва жойи. ([Encyclopedia Britannica][1])

2. Encyclopaedia Britannica — 1922–1924 йиллардаги инсультлар ва 1924 йил 21 январдаги вафот. ([Encyclopedia Britannica][2])

3. NIH/PMC: “Lenin’s Stroke” — отопсия ва оғир атеросклероз, инсультлар ҳақида. ([PMC][3])

4. Karger (Case Reports in Neurology) — атеросклероз ва инсультлар ҳақида. ([Karger Publishers][5])

5. “Decree on Separation of Church and State…” (маълумотнома) — 1918 йил декрети ҳақида. ([Википедия][4])

6. “The Bolsheviks and Islam” — болшевиклар ва дин сиёсати ҳақида шарҳ. ([International Socialism][7])

7. 1920-йилларда Туркистонда дин сиёсати ҳақида мақола (PDF) — Исломга нисбатан сиёсатнинг зиддиятлилиги ва босимлар ҳақида. ([theamericanjournals.com][6])

[1]: https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Lenin?utm_source=chatgpt.com "Vladimir Lenin | Biography, Facts, & Ideology"

[2]: https://www.britannica.com/biography/Vladimir-Lenin/Formation-of-the-Third-International?utm_source=chatgpt.com "Bolshevik Revolution, Marxism, Communism - Britannica"

[3]: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8255750/?utm_source=chatgpt.com "Lenin's Stroke - PMC - NIH"

[4]: https://en.wikipedia.org/wiki/Decree_on_Separation_of_Church_and_State?utm_source=chatgpt.com "Decree on Separation of Church and State"

[5]: https://karger.com/crn/article/13/2/384/821025/Lenin-s-Stroke?utm_source=chatgpt.com "Lenin's Stroke | Case Reports in Neurology"

[6]: https://theamericanjournals.com/index.php/tajssei/article/download/3188/2973/3510?utm_source=chatgpt.com "Religious Policy In Turkestan In The 20s Of The Xx Century"

[7]: https://isj.org.uk/the-bolsheviks-and-islam/?utm_source=chatgpt.com "The Bolsheviks and Islam"

[8]: https://en.wikipedia.org/wiki/Death_and_state_funeral_of_Vladimir_Lenin?utm_source=chatgpt.com "Death and state funeral of Vladimir Lenin"