Форс кўрфази минтақаси ва Араб ярим ороли қадимдан ташқи кучларнинг эътиборини тортган, чунки у ўзининг ниҳоятда қулай географик жойлашуви билан ажралиб туради – Араб ярим ороли Хитой, Ҳиндистондан Европага борадиган йўлда қулай тўхташ нуқтаси бўлиб хизмат қилади. Икки ярим минг йил аввал ҳам араб денгизчилари Ҳинд океани бўйлаб фаол ҳаракатланиб, Калькуттадан Қизил денгизнинг Миср портларига ёки ҳозирги Ямандаги Адан портига, Уммондаги Маскатга товар етказиб беришган. Шунинг учун Рим империяси бир неча юз йил давомида Парфия билан бу бесамар ерларга эгалик қилиш ҳуқуқи учун курашгани ажабланарли эмас, охир-оқибат римликлар ғалаба қозонган ва бизнинг эранинг иккинчи асрида император Троян бу муносабат билан Месопотамияда тантанали матбуот анжумани ўтказган. Хурсандчилик ҳақиқатан ҳам асосли эди, чунки ўз чегараларини бундай кенгайтириш туфайли Рим Ҳиндистон ва ўзи ўртасидаги товар айланиш вақтини сезиларли даражада қисқартирди.
Навбатдаги ва етарлича шафқатсиз меҳмонлар мўғуллар бўлди, улар Арабистоннинг юқори қисми бўйлаб бўрон каби ўтиб, минг йиллар давомида яратилган Месопотамиянинг суғориш тизимларини вайрон қилдилар, шу тариқа минтақанинг бутун иқтисодиётини бутунлай ўлдирдилар ва халифатнинг тикланиш умидларига путур етказдилар, аммо кейин Миср мамлукларига дуч келиб, зарба еб жўнаб кетдилар. 16-асрда Арабистон ҳудудининг катта қисмини Усмонлилар ўз қўлларига киритдилар, форслар эътироз билдиришга уриндилар, аммо туркларни силжита олмадилар. Шундай қилиб, улар 19-асргача яшашда давом этдилар, ўшанда Усмонли империяси кексалик деменсиясининг аниқ белгиларини намойиш этишни бошлади, бу эса Европа кучлари учун бутун Яқин Шарқни бўлишни бошлаш учун сигнал бўлиб хизмат қилди, натижада Форс кўрфази инглизларга насиб этди.
Британия Форс кўрфазини жуда дангаса ва бепарво бошқарди, уларга на бу қумлар, на доимий ўзаро урушаётган туя етакчилари керак эди, шунинг учун улар Ҳиндистон ва Англия ўртасидаги денгиз алоқа йўлларининг хавфсизлигини таъминлаш учун Адан, Уммон ва яна бир нечта жойда бир нечта ҳарбий-денгиз базаларини ташкил этиш билан чекландилар. Вақти-вақти билан, қабилалар ўз урушларида жуда узоққа кетганда, инглизлар ҳакам ва воситачи ролини бажарардилар, холос, Ҳиндистондан фарқли ўлароқ, улар маҳаллий маданиятга бутунлай кириб, маҳаллий кадрлардан ўз ёрдамчиларини фаол тайёрлаган бўлсалар, Кўрфазда бундай қилмадилар. Фақат камдан-кам ҳолларда шайхларнинг ўғилларини Англияда ўқитишга рози бўлардилар.
Ҳатто ХХ асрнинг 20-30-йилларида Кўрфазда катта нефть захираларининг топилиши ҳам инглизларни Яқин Шарқ ишларига чуқурроқ киришишга мажбур қилмади. Эҳтимол, Империянинг барча колонияларга кучи етмаган ва у фақат Ҳиндистонга эътибор қаратган. (Фақатгина Иккинчи жаҳон уруши инглизларни Эронга тўғридан-тўғри ҳарбий ҳужумга мажбур қилади.) Тахминан шу вақтда америкаликлар Кўрфазга кириб кела бошладилар, дастлаб инглизлар уларни имкони борича қувиб солдилар, аммо охир-оқибат янкилар Саудия Арабистонида – Кўрфазда Британия таъсири деярли тегмаган ягона давлатда мустаҳкам ўрнашиб олдилар.
Тахминан 60-йилларнинг охирида Англия ўзининг юпқа бюджети Сувайш каналидан шарқда жойлашган колонияларни бошқа ушлай олмаслигини англади. Ҳа, уларга эҳтиёж ҳам қолмаган эди, чунки Ҳиндистон аллақачон Англия билан хайрлашган эди. Аммо шуни таъкидлаш керакки, британларнинг кетиши ҳақидаги хабар маҳаллий аҳолини унчалик хурсанд қилмади, улар Кўрфаз минтақаси учун ташқи ва обрўли ҳакамнинг мавжудлиги қанчалик муҳимлигини тушунардилар, чунки арабларнинг сиёсий ҳаёти кўпроқ банкадаги ўргимчаклар жангини эслатарди ва кўпинча уларни оммавий қирғинлардан айнан Туманли Албион сақлаб қоларди. Бундан ташқари, ўша пайтда СССРнинг Яқин Шарқ ва Кўрфаздаги мавқеи ниҳоятда кучли эди, у аллақачон Жанубий Яманда мустаҳкам ўрнашган эди, Ироқ баасистлари билан яхши алоқалар мавжуд эди ва Англиянинг кетиши СССР иттифоқчиси бўлган давлатларнинг кучайишига, ва натижада шундоқ ҳам зўриққан минтақада кескинликнинг ўсишига олиб келиши мумкин эди. Кўрфаз араблари ҳатто британларга ўз гарнизонларини сақлаш учун пул ҳам таклиф қилдилар, аммо улар араблар хизматидаги ёлланма аскар бўлишни хоҳламадилар. Инглизларнинг кетишидан хурсанд бўлган ягона давлат Эрон бўлди, чунки бу шоҳнинг империя интилишларни қондириш ва ўзларининг кучсизроқ араб қўшниларини қаттиқ назорат қилиш имкониятларини очди.
71-йилда британлар кетди, Эрон дарҳол Ҳурмуз бўғозидаги учта стратегик муҳим оролни эгаллади, у орқали Форс кўрфази нефти оқиб ўтарди, кўплаб етимлар – Кувайт, Қатар, БАА, Баҳрайн, Уммон янги ҳомий излай бошладилар. Улар америкаликлар бўлди, улар аллақачон Саудия Арабистони билан ҳамкорлик қилишарди ва бу иттифоқ осонликча шаклланмади, айёр араблар америкаликлардан жуда моҳирлик билан пулларни сиқиб чиқаришарди ва тез-тез ўз ўйин шартларини тиқиштиришарди. Шунинг учун, Штатлар ўз ҳамкорлари сафига қўшимча айёр арабларни қўшишни хоҳламадилар, балки Кўрфазни билвосита назорат қилишга қарор қилиб, Форс кўрфази полициячиси функцияларини Эронга топширдилар. Танлов жуда оқилона эди, чунки Эрон мусулмон дунёсида ҳам диний, ҳам этник сабабларга кўра қувғин ҳолатида эди. Форс-шиаларни араблар органик жиҳатдан кўтара олмасдилар, шунинг учун орқасига пичоқ санчиш имкониятини кутиб турган араблар билан ўралган Эронга кучли иттифоқчи ва ҳимоячи жуда керак эди.
Американинг Эрон билан муносабатлари 79-йилгача давом этди, АҚШ форсларни тўйгунча боқди: энг янги қирувчи самолётлар, танклар, кемалар, шоҳ хурсанд бўлса бас, исталган нарса. Аммо кейин Эронда ҳокимиятга шиа руҳонийлари келди, улар дарҳол АҚШни ҳам, СССРни ҳам, ўзларининг сунний мусулмон қўшниларини ҳам четга суриб ташладилар. Аммо бу кескин ўзгариш АҚШни Кўрфаздаги мавжудлигини кучайтиришга мажбур қилмади. Уларнинг Баҳрайнда Англиядан мерос бўлиб ўтган ҳарбий-денгиз базаси бор эди, улар ҳозирча шу билан чекландилар. Эҳтимол, агар Эрон-Ироқ уруши бошланмаганда, Штатлар Кўрфазда қўшимча аванпостлар ҳақида қайғурган бўларди, аммо навбатдаги Яқин Шарқдаги келишмовчиликлар уларга қиммат ҳарбий базаларни кейинроққа қолдиришга имкон берди.
АҚШнинг Кўрфаз минтақасида мустаҳкамланишига асосий туртки 90-йилда Ҳусайннинг Кувайтга бостириб кириши бўлди. Босқинчига зарба беришга тайёргарлик доирасида улар ўз кучларини Саудия Арабистонида жойлаштирдилар, бу эса бин Ладенни эпилепсия хуружигача олиб борди, чунки у Ғарб салибчилари мусулмонлар учун муқаддас ерларни ўз этиклари билан топташини тушида ҳам тасаввур қила олмасди. "Чўлдаги бўрон" операциясидан сўнг Штатлар бу нефть бочкасини назоратсиз қолдирмасликка қарор қилдилар.
Шуни таъкидлаш керакки, АҚШ Форс кўрфазида шунчаки қўшин жойлаштирмади, бу ҳолда улар шунчаки бирон ерда тўсиқ ортида яшаб, ўз Америка ишлари билан шуғулланган бўлар эдилар. Штатлар донороқ йўл тутди ва бошиданоқ ўз қуролли кучларини Форс кўрфази мамлакатларининг мудофаа тизимига кирита бошлади, ўз самолётлари ва аскарларини арабларнинг қуролли кучларининг ҳаётий муҳим элементига айлантирди: АҚШ маҳаллий аҳолини ўз базаларида ўқитади, уларга ўз тренажёрларини етказиб беради, маърузалар ва малака ошириш курслари ўтказади, разведка маълумотлари билан алмашади.
Форс кўрфазидаги Америка ҳарбийларининг аниқ сонини АҚШ президентидан бошқа ҳеч ким билмайди, ва Кўрфаздаги Америка ҳарбий базалари ҳақидаги кўплаб мақолаларда келтирилган рақамларга эҳтиёткорлик билан ёндашиш керак. Бу Америка томонидан жуда оқилона чора, чунки унинг ҳарбий базалари яқинида АҚШга доимий равишда оғриқли зарба бериш имкониятларини излаб юрган ғазабли Эрон жойлашган. Шунинг учун кўрсатилган рақамлар, кўпроқ, умумий вазиятни тушуниш учун йўналиш сифатида хизмат қилади.
АҚШнинг Кўрфаздаги асосий аванпостларидан бири Кувайтдир. Айнан бу мамлакат, Саудия Арабистони эмас, АҚШнинг НАТОга аъзо бўлмаган асосий иттифоқчиси сифатида белгиланган. Бу ерда 8 та ҳарбий база, 13 500 га яқин аскар, шунингдек, душманларни қўрқитиш учун зарур бўлган икки қанотли самолётлар, паровозлар, пароходлар ва бошқа ускуналар жойлашган. Базаларни сақлаш харажатларининг катта қисмини Кувайтнинг ўзи тўлайди ва бундан ташқари, амирлик ҳар йили АҚШга барча яхшиликлар учун 200 миллион доллар тўлайди.
Баҳрайн, юқорида айтилганидек, анъанавий равишда англо-саксон мустамлакачилари учун таянч бўлиб келган, бу орол давлатида жуда қулай портнинг мавжудлиги сабабли содир бўлган, у туфайли маҳаллий сувлар ҳатто гигант Америка авиаташувчиларини ҳам қийналмасдан қабул қила олади. Шунинг учун Баҳрайн Америка 5-флотининг кичкина кемалари учун уй бўлди. Аскарлар ва ходимлар сони тахминан 7000 кишини ташкил этади.
2003 йилдан бошлаб АҚШ Саудия Арабистонидаги мавжудлигини сезиларли даражада қисқартириб, қўшни Қатарга кўчиб ўтди, у ерда яшаш учун яхшироқ шароитлар таклиф қилинган эди. Ҳозирда Америка ҳарбийлари, тахминан 500 дан икки минггача, Саудия учувчилари ва артиллериячиларини ўқитиш билан шуғулланадилар. Аммо бу мамлакатда америкаликлар сон ва базалар ҳажми билан эмас, сифат билан ишлашга қарор қилдилар. Сўнгги маълумотларга кўра, Арабистонда 500 дан ортиқ нафақадаги Америка ҳарбийлари, жумладан 15 нафар собиқ генерал ва адмирал ишламоқда, буларнинг барчаси Арабистонда шунчаки эмас, балки ўз мамлакатлари манфаатларини фаол илгари суриш ва Саудия аҳолисига ҳарбий соҳада маслаҳат бериш билан шуғулланадилар.
Бирлашган Араб Амирликларида АҚШ асосан Ҳарбий-ҳаво кучлари томонидан намойиш этилган, америкалик ва амирлик ҲҲК бир аэродромда, "Ал-Дафра" авиабазасида жойлашганини ҳисобга олсак, эҳтимол, америкаликлар хизмат кўрсатадиган авиация техникаси учун умумий таъмирлаш базалари ва АҚШ ва БАА ҲҲКнинг ягона қўмондонлик тизими ҳақида гапириш мумкин. Ходимлар сони 5500 кишига баҳоланади, Америка кемалари учун кичик порт мавжуд. Шунингдек, Амирликларда анчагина нафақадаги Америка ҳарбийлари ишлайди.
Ҳозирда Қатар Форс кўрфазидаги АҚШнинг асосий авиация базаси бўлиб, бу ердаги ҳарбийлар сони 10-13 минг киши атрофида ва кичик Қатарнинг Саудия Арабистонидан ҳимоя олиш учун Америка мавжудлигини ошириш истагини ҳисобга олсак, уларнинг сони фақат ортиб боради. Яқин Шарқдаги Америка базаларида одатда бўлганидек, бу ерда нафақат Штатлар ҳарбийлари, балки маҳаллий ҲҲК ҳам жойлашган, Қатар учувчилари Америка техникасида Америка инструкторлари раҳбарлиги остида машқ қиладилар. Базада Қатар ва АҚШнинг умумий ҳарбий логистикаси мавжуд ва Қатар самолётлари АҚШ назорати остида учади, дейиш мумкин. Қатарнинг АҚШ учун муҳимлиги Қатар заминида АҚШ Марказий қўмондонлиги – бутун Яқин Шарқ учун масъул бўлган Америка штаби жойлашгани билан таъкидланади. Аммо, айёр қатарликлар америкаликларни мувозанатлаш учун бир неча минг аскардан иборат турк гарнизонини ҳам ўз ҳудудига жойлаштирганлар.
Халқаро терроризмга қарши кураш доирасида АҚШ Ироқда икки мингга яқин кишилик гарнизонни сақлайди, гарчи уларни Ироқ билан чегарадош Эрон кўпроқ қизиқтираётган бўлса керак.
Уммон ҳақида жуда кам маълумот мавжуд, АҚШ мамлакатда бир нечта аэродромга эга эканлиги аниқ маълум, улар кўпинча британлар билан бўлишиб фойдаланилади. Базалардаги ходимлар сони, эҳтимол, бир неча юз кишини ташкил этади.
Шундай қилиб, Форс кўрфази минтақасидаги Америка қўшинларининг тахминий сони мутахассислар томонидан 35-40 минг киши атрофида баҳоланади. Кўрфаз мамлакатларининг аксариятида АҚШ кучлари нафақат мавжуд, балки қабул қилувчи давлатлар билан ҳарбий ҳамкорлик соҳасида фаол ҳамкорликни ҳам амалга оширадилар. Самолётлар, танклар, ҳаво мудофаа тизимлари ва бошқа юқори технологияли ускуналар ҳам Америка мутахассислари томонидан хизмат кўрсатилади, бу эса араб Кўрфаз давлатларини Америка қирғоқларига ишончли тарзда "боғлаб турадиган" қўшимча "якор" бўлиб хизмат қилади. Саудия Арабистони ва қисман Амирликларга келсак, бу ерда Штатлар бироз нозикроқ ҳаракат қилишни афзал кўрадилар ва бу мамлакатларни тўртбурчак жағли денгиз пиёдалари билан эмас, балки ватан манфаатларини ҳимоя қилувчи ҳарбий маслаҳатчилар билан тўлдирадилар.
Минтақанинг стратегик муҳимлигини ҳисобга олсак, Америка қўшинлари бу ердан ўз ихтиёри билан кетиши даргумон. Ҳа, улар ўз базаларини бошқа жойларга кўчирадилар, ижара ҳақи камроқ тўланадиган (Кувайт ҳолатида эса умуман тўланмайди, аксинча) ва демократиянинг бошқа харажатларини камроқ талаб қиладиган жойларни топадилар, аммо бу шунчаки жой алмашиш бўлиб, йиғиндига умуман таъсир қилмайди. Бироқ, бу уларни сиқиб чиқариш мумкин эмас дегани эмас, чунки Қатарда турклар шундай қилишди, маҳаллий араблар улар билан фаол ҳарбий-техник ҳамкорликни ривожлантирмоқдалар.
Абу Муслим
